Novi Sad

Novi Sad, grad bogate istorije i kulture, bio je u jugoslovenskom periodu epicentar jednog od najvažnijih pozorišnih događaja u regionu – Sterijinog pozorja. Osnovano 1956. godine kao jugoslovenski festival drame, Pozorje nije bilo samo smotra najboljih pozorišnih ostvarenja, već i ključni društveni mehanizam koji je reflektovao, oblikovao i kritički preispitivao kompleksnu tapiseriju jugoslovenskog društva. Njegovo "zlatno doba", koje se poklapa sa periodom najveće kulturne i političke stabilnosti SFRJ, predstavljalo je vrhunac teatarskog stvaralaštva i intelektualne razmene, čiji su odjeci i danas prisutni, iako u znatno izmenjenom kontekstu.

Nastanak i vizija jugoslovenske drame

Sterijino pozorje osnovano je povodom obeležavanja 150. godišnjice rođenja i 100. godišnjice smrti Jovana Sterije Popovića, jednog od najvećih srpskih dramskih pisaca i osnivača modernog srpskog teatra. Vizija osnivača bila je višeslojna: s jedne strane, da se očuva i neguje sećanje na Sterijin opus i njegov doprinos, a s druge, da se stvori platforma za promociju i afirmaciju savremene jugoslovenske drame ¹. U posleratnom periodu, kada je Jugoslavija tražila svoj kulturni identitet i put između istočnog i zapadnog bloka, kultura, a posebno pozorište, dobila je specifičnu ulogu u izgradnji novog, socijalističkog društva. Sterijino pozorje je od samog početka bilo zamišljeno kao festival isključivo domaće drame, što ga je izdvajalo od mnogih drugih evropskih festivala i naglašavalo njegovu misiju – da podstiče originalno jugoslovensko dramsko stvaralaštvo.

Sterijino pozorje kao hroničar jugoslovenske drame

Tokom zlatnog doba, koje se grubo može smestiti u period od sredine 1960-ih do kasnih 1980-ih, Sterijino pozorje je postalo nezaobilazno mesto za sve relevantne pozorišne umetnike, kritičare i teoretičare iz cele Jugoslavije. Kroz selekciju predstava, koje su često bile premijerna izvođenja novih dramskih tekstova, festival je postao pouzdan hroničar i barometar savremenog dramskog pisanja i scenskih tendencija. Na daskama novosadskih pozorišta rađale su se nove estetike, preispitivale su se granice žanra i eksperimentisalo se sa formom. Od klasičnog realizma do apsurda, od istorijskih drama do savremenih političkih komada, Pozorje je pružalo uvid u bogatstvo i raznolikost jugoslovenske pozorišne scene. Otkrivena su mnoga imena koja su kasnije postala stubovi jugoslovenskog i srpskog teatra, kako među dramskim piscima (Dušan Kovačević, Mirko Kovač, Bora Ćosić, Vida Ognjenović), tako i među rediteljima i glumcima ².

"Sterijino pozorje nije bilo samo smotra umetnosti, već i neka vrsta živog parlamenta jugoslovenske kulture. Svaka predstava, svaki dijalog na sceni, svaka polemika u foajeu, bili su odraz i preispitivanje našeg zajedničkog života, naših dilema i stremljenja. To je bila škola slobode u okvirima koji su se, istina, povremeno sužavali, ali su i dalje nudili prostor za autentičan izraz." – (iz sećanja jednog pozorišnog kritičara iz osamdesetih godina)

Društveni uticaj i politička dimenzija

Pored umetničke, Sterijino pozorje je imalo i duboku društvenu i političku dimenziju. Kao državni festival, uživalo je podršku i finansiranje, ali je istovremeno bilo podložno ideološkom nadzoru. Ipak, u periodu liberalizacije sedamdesetih i osamdesetih godina, festival je uspeo da izgradi reputaciju mesta gde se smelo kritički promišljati društvena realnost. Drame su često, na suptilan ili manje suptilan način, propitivale zvaničnu ideologiju, korupciju, birokratizaciju i nacionalne tenzije. Pozorište je, zahvaljujući relativnoj autonomiji umetničkog izraza, često moglo da iznese ono što je bilo prećutkivano u drugim sferama javnog života. To je festivalu davalo posebnu težinu i značaj, čineći ga svojevrsnim ogledalom u kojem se Jugoslavija ogledala sa svim svojim vrlinama i manama. Dijalog o predstavama, često burne tribine i okrugli stolovi, bili su integralni deo festivala i podsticali su kritičko mišljenje, ne samo o teatru, već i o društvu u celini.

Internacionalizacija i međunarodna prepoznatljivost

Iako je primarni fokus bio na domaćoj drami, Sterijino pozorje nije bilo izolovano od međunarodnih trendova. Kroz gostovanja stranih stručnjaka, kritičara i selektora, kao i kroz informativni program i izložbe, festival je bio važan kanal za razmenu ideja sa evropskom i svetskom pozorišnom scenom. U tom kontekstu, Sterijino pozorje je služilo i kao kulturni ambasador Jugoslavije, predstavljajući njenu umetničku vitalnost i otvorenost sveta. Njegove nagrade, Sterijine nagrade, brzo su postale najprestižnije pozorišne nagrade u Jugoslaviji, merilo uspeha i kvaliteta, podstičući umetnike da teže izvrsnosti ³.

Zenit i postepeno transformisanje

Zlatno doba Sterijinog pozorja doseglo je svoj zenit u osamdesetim godinama, kada su se na sceni smenjivale predstave koje su oblikovale celokupnu pozorišnu epohu. Međutim, sa eskalacijom političkih tenzija i raspadom Jugoslavije, festival se našao pred novim izazovima. Gubitak jedinstvenog jugoslovenskog kulturnog prostora, prekid komunikacije među republikama i drastično smanjenje finansiranja doveli su do toga da je nekadašnji koncept festivala morao biti radikalno preispitan. Iako je festival nastavio da postoji i traje do danas, njegova "jugoslovenska" dimenzija, centralna za zlatno doba, nepovratno je nestala. Izgubljen je onaj jedinstveni kontekst u kojem se cela jedna nacija, kroz pozorišnu umetnost, suočavala sa sobom i svojim identitetom.

Zaključak

Sterijino pozorje u jugoslovenskom kontekstu, posebno tokom svog zlatnog doba, bilo je mnogo više od običnog pozorišnog festivala. Bilo je to intelektualno žarište, poligon za umetničke eksperimente i kritičko promišljanje, te snažan društveni katalizator. Njegova uloga u afirmaciji jugoslovenske drame, oblikovanju pozorišne estetike i podsticanju kritičke misli ostaje neizbrisiva. Iako je savremeno Sterijino pozorje, prilagođeno novim društveno-političkim okolnostima, i dalje važan događaj, nostalgično se prisećamo vremena kada je bilo svedok i akter jedne čitave epohe, čineći Novi Sad i Jugoslaviju vitalnim delom evropske i svetske pozorišne mape. Zlatno doba teatra na Sterijinom pozorju ostaje trajno zabeleženo kao period izuzetne umetničke slobode i relevantnosti, čije lekcije i nasleđe i danas inspiršu nove generacije.

Izvori i arhivska građa

• Arhiva Sterijinog pozorja, Novi Sad.
• Zbornici radova sa simpozijuma Sterijinog pozorja (period 1960-1990).
• Letopis Matice srpske, članci i kritike o Sterijinom pozorju (period 1956-1991).
• Novinski članci iz Politike, Borbe, Dnevnika, Večernjih novosti (period 1960-1990).
• Petrović, Vladimir. Sterijino pozorje: Hronika jedne epohe (1956-1991). Matica srpska, Novi Sad, 2003.
• Lazić, Radoslav. Srpska dramaturgija 1918-1995. Novi Sad, 1996.
• Enciklopedija srpskog narodnog pozorišta. Novi Sad, 2005.